XIRR ve TWR: yatırım getirisi nasıl hesaplanır

Aracı kurumun uygulaması yüzde 14 kârdasın diyor. Kendi tablon yüzde 6 diyor. Aynı fonu alan arkadaşın yüzde 11 diyor. Üçü de doğru olabilir, çünkü “getiri” tek bir sayı değildir. Neyi saydığına, ne zamandan başladığına ve kendi zamanlamanın hesaba girip girmediğine bağlıdır.

Bu yazı yatırım getirisi nasıl hesaplanır sorusunun parçalarını sırayla ele alıyor: gerçekleşen ve gerçekleşmemiş kazanç, maliyet esası, XIRR ve TWR denen iki getiri türü ve portföyün sana ödediği gelir. Her biri için TL ile bir örnek var.

Gerçekleşmemiş ve gerçekleşen kazanç: kâğıt üstü ve cebe giren

Gerçekleşmemiş kazanç kâğıt üstündedir. Bugün satsan eline geçecek farktır: bugünkü değer eksi ödediğin. Fiyat her oynadığında değişir.

Gerçekleşen kazanç yazılmıştır. Sattığın an oluşur ve o andan sonra sabittir. Vergi çoğu zaman bu sayı üzerinden konuşulur.

Diyelim 10 hisseyi 100 TL’den aldın. Fiyat 150 TL’ye çıktı: 500 TL gerçekleşmemiş kazancın var. 4 tanesini 150 TL’den sattın. Şimdi 200 TL gerçekleşmiş kazancın var, elinde tuttuğun 6 hisse ise hâlâ 300 TL gerçekleşmemiş kazanç taşıyor. İkisini ayrı tutmak önemli: büyük bir gerçekleşmemiş rakam henüz para değildir.

Maliyet esası gerçekleşen kazancı nasıl değiştirir

Farklı fiyatlardan aldığın bir pozisyonun bir kısmını sattığında hangi birimler çıktı? Bu sorunun cevabı maliyet esası yöntemidir ve gerçekleşen kazancı belirler.

• FIFO (ilk giren ilk çıkar): en eski birimler önce çıkar.
• Ortalama maliyet: bütün birimler tek bir fiyatta toplanır.

Örnek: 10 adet 100 TL’den, sonra 10 adet 200 TL’den aldın. Daha sonra 10 adedi 250 TL’den sattın.

Yöntem	Satılan birimlerin maliyeti	Gerçekleşen kazanç
FIFO	1.000 TL	1.500 TL
Ortalama maliyet (150 TL)	1.500 TL	1.000 TL

Aynı satış, iki farklı rakam. Pozisyonun ömrü boyunca toplam aynıdır; yöntem kazancı yalnızca bir yıldan diğerine kaydırır. Hangisini seçersen seç, aracı kurumunun ve vergi dairesinin kullandığı yöntemle aynı olsun ki kayıtların resmi belgelerle tutsun.

XIRR nedir?

XIRR “ben ne yaptım?” sorusunu cevaplar. Her alışı, satışı ve temettüyü kendi tarihine koyar, bugünkü değeri ekler ve hepsini açıklayan tek bir yıllık oranı bulur. Excel’deki XIRR (Türkçe Excel’de AİÇVERİMORANI) fonksiyonu budur.

Parayı ne zaman koyduğunu bildiği için zamanlaman onu etkiler. Güçlü bir yükselişten hemen önce eklenen para XIRR’ı yukarı çeker, düşüşten hemen önce eklenen para aşağı. Bu yüzden “param ne kazandı?” sorusunun dürüst cevabıdır, ama bir endeksle kıyaslamak için yanlış sayıdır.

TWR nedir?

TWR, yani zaman ağırlıklı getiri, “varlıklar ne yaptı?” sorusunu cevaplar. Geçmişi her değerleme anında dönemlere böler, her dönemi kendi içinde ölçer ve dönemleri zincirler. İyi bir aydan hemen önce yatırılan büyük para onu şişirmez, kötü bir aydan önce yatırılan da cezalandırmaz.

Fon bültenleri ve endeks sağlayıcıları bu yüzden zaman ağırlıklı getiri yayımlar. Seçtiğin hisselerin BIST 100’ü ya da bir endeks fonunu geçip geçmediğini merak ediyorsan kıyaslayacağın sayı TWR’dir.

XIRR ve TWR: tek örnek, iki cevap

İki yatırımcı bir fonu bir yıl tutuyor ve aynı iki girişi yapıyor.

A yatırımcısı 1 Ocak’ta 100.000 TL koyuyor. 1 Temmuz’a kadar fon yüzde 10 düşüyor; A’nın 90.000 TL’si var ve 200.000 TL daha ekliyor. Yılın ikinci yarısında fon yüzde 10 yükseliyor.

B yatırımcısı aynı hikâyeyi ters sırayla yaşıyor: önce yüzde 10 yükseliş, 110.000 TL’ye 200.000 TL ekleme, sonra yüzde 10 düşüş.

	A yatırımcısı	B yatırımcısı
İlk yarı	−%10	+%10
İkinci yarı	+%10	−%10
31 Aralık’taki değer	319.000 TL	279.000 TL
TWR	−%1,0	−%1,0
XIRR	+%9,6	−%10,4

İki hikâyede de fon yılı −%1 ile kapattı; yalnızca yarıların sırası farklı. TWR bunu söyler. XIRR ise her yatırımcıya kendi parasına ne olduğunu söyler ve tek bir büyük girişin zamanlaması farkı yirmi puana çıkarır.

Aradaki farkı okumak

• XIRR, TWR’nin belirgin altında: paranın çoğu zayıf dönemlerden önce girmiş.
• XIRR, TWR’nin üstünde: girişlerin güçlü dönemlerden önceye denk gelmiş.
• İkisi birbirine yakın: zamanlaman ne yardım etmiş ne zarar vermiş.

Bu, girişleri zamanlamaya çalışman gerektiği anlamına gelmez. Tek bir yıldaki fark çoğunlukla şanstır. Uzun vadede düzenli katkı ikisini birbirine yakın tutar; düzenli alım için sebeplerden biri de budur.

Yüksek enflasyonda getiriyi okumak

Türkiye’de lira bazındaki getiri tek başına çok şey söylemez. Yıllık yüzde 40 getiri, aynı yıl enflasyon yüzde 35 ise satın alma gücünde yaklaşık yüzde 4’lük bir artıştır (1,40 / 1,35 ≈ 1,037). Getirini üç şeyle yan yana koy: enflasyon, kıyasladığın endeks ya da fon, ve dolar ya da avro bazındaki karşılığı. Kur etkisini ayrı ayrı görmek için birden çok para birimiyle portföy yazısına bakabilirsin.

Gelir: temettü, satış ve maliyete göre verim

Portföyden para iki yoldan geri gelir. Temettü, bir şirketin ya da fonun onu elinde tuttuğun için ödediği nakittir; hisseler sende kalır. Satış hisseyi nakde çevirir; gelir, maliyetinin üstündeki kazançtır. Temettü genelde düzenli ve tekrar eder. Satış kazancı düzensizdir ve yalnızca sen karar verince oluşur.

Maliyete göre verim, temettüyü bugünkü fiyata değil ödediğin fiyata göre ölçer. 50 TL’den aldığın hisse yılda 2 TL temettü veriyorsa maliyete göre verimin yüzde 4’tür. Yıllar sonra fiyat 100 TL, temettü 3 TL olmuş. Düz verim yüzde 3, maliyete göre verimin yüzde 6. Eski bir pozisyonun sana ne ödediğini görmek için iyi, yeni bir alımla kıyaslamak için kötü bir ölçüdür; yeni alım yalnızca bugünkü verimi alır.

Sık yapılan hatalar

• XIRR’ı bir endeksle kıyaslamak. Bunun için TWR’yi kullan.
• Komisyonu dışarıda bırakmak. Komisyon maliyete girer; girmezse kazanç olduğundan büyük görünür.
• Kuru unutmak. Yurt dışındaki bir varlık kendi para biriminde kârda, TL’de zararda olabilir ya da tersi.
• Gerçekleşmemiş kazancı gelir saymak. Satmadıkça para değildir.

Money Kit bu işi nasıl kolaylaştırır

Money Kit içindeki Yatırım bölümünün performans sayfası XIRR’ı “senin getirin”, TWR’yi “varlıkların getirisi” olarak yan yana gösterir, aradaki farkı tek cümleyle okur ve her varlığın kendi XIRR’ını listeler. TWR, portföyün değerinden tek düğmeyle aldığın aylık anlık görüntülerle kurulur. Gerçekleşen ve gerçekleşmemiş kazanç ayrı tutulur; ilk satışını kaydettiğinde kit ortalama maliyet mi FIFO mu kullanacağını sorar, sonradan Ayarlar’dan değiştirirsen her rakam işlem kayıtlarına dokunmadan yeniden hesaplanır. Gelir sayfası temettüyü ve satış kazancını ay ay ayrı gösterir, her varlık için maliyete göre verimi listeler. İşlemleri sen girersin, fiyatları sen yapıştırırsın; dosya bankaya bağlanmaz, hiçbir yerden veri çekmez.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, kişisel yatırım tavsiyesi değildir.