Zaman körlüğü: zaman neden kayar ve onu yeniden nasıl görürsün

Tek bir e-postayı yanıtlamak için oturdun. Başını kaldırdığında sabah bitmiş. Ya da tersi: bekleme salonunda geçen sıkıcı on dakika bir saat gibi geliyor. Zaman hissin saatle sık sık anlaşamıyorsa dikkatsiz değilsin.

Buna çoğu zaman zaman körlüğü denir ve DEHB’de özellikle sık görülür. Çözüm zamanı daha çok çabalayarak hissetmek değil. Çözüm onu kafanın dışına, görebileceğin, duyabileceğin ve ölçebileceğin bir yere koymak. Bu yazıda zamanın neden kaydığını, kendi süre çarpanını nasıl hesaplayacağını ve günün elinden kaymasını önleyen alışkanlıkları bulacaksın.

Zaman körlüğü nedir?

Zaman körlüğü, hissedilen zamanla saatin gösterdiği zaman arasındaki farkın sade adıdır. İlgi zamanı sıkıştırır: seni içine çeken bir işte bir saat on dakika gibi geçer. Sıkıntı zamanı uzatır: sıkıcı bir işte on dakika kırk dakika gibi gelir. Çoğu insan bunu ara sıra fark eder. Bazılarında ise fark geniştir ve her gün kendini gösterir.

Tıbbi bir terim değildir, bir karakter kusuru da değildir. Bir ölçüm sorunudur ve ölçüm sorunları iradeyle değil, ölçü aletiyle çözülür. Gözünün önündeki bir saat, sen çalışırken işleyen bir sayaç ve kendiliğinden çalan bir zil, hissetme işini senin yerine yapar.

“Şimdi” ve “şimdi değil”

Şu an olmayan her şey aynı uzak yerde durur; bir saat sonra da olsa cuma günü de olsa. Bu yüzden “bol vaktim var” düşüncesi, arada hiçbir şey olmadan telaşa dönüşebilir. Ortası yoktur; yalnızca “şimdi değil” ve sonra birden “şimdi” vardır.

Görebildiğin bir günün üzerinde ilerleyen, şimdi adlı görünür bir çizgi, sıradaki işi “şimdi değil”den çekip çıkarır. Gün bir cetvel gibi çizildiğinde ve çizgi sıradaki bloğa yirmi dakika uzaklıktaysa, o blok bir listedeki maddenin hiç hissettirmediği kadar yakın gelir. Aynı fikir hiç başlayamadığın günlerde de işe yarar; bkz. işe başlayamamak: neden donuyoruz.

Tahminin neden hep en iyi senaryo

Herkes işlerin ne kadar süreceğini küçümser; son on sefer uzun sürmüş olsa bile. Psikologlar buna planlama yanılgısı der. Bir tahmin, sessizce hiçbir şeyin araya girmediği, hiçbir şeyin eksik olmadığı ve oturduğun an başladığın versiyonu hayal eder.

Yani tahminin yanlış değil; en iyi senaryo. Sorun, bütün bir gün art arda en iyi senaryolarla ve aralarında hiç boşluk bırakılmadan planlandığında başlar.

İş	Tahminin	Gerçekte süren	Oran
E-postaları yanıtlamak	20 dk	34 dk	1,7×
Rapor bölümü	60 dk	126 dk	2,1×
Çamaşır	30 dk	36 dk	1,2×

Her iş türü kendi payı kadar uzar. “Her şeye yüzde 50 ekle” biraz işe yarar; ama çamaşır için fazla, rapor için çok az kalır.

Süre çarpanı nasıl hesaplanır

Kendi sayın genel bir kuraldan daha çok işe yarar, çünkü senindir ve iş türüne göre değişir. Şöyle bulursun:

1. Önce tahmin et. Başlamadan önce ne kadar süreceğini düşündüğünü yaz.
2. Ölç. Çalışırken sayacı çalıştır, iş bitince durdur.
3. Böl. Gerçek süre bölü tahminin, sana bir oran verir.
4. Ortadakini al. Her iş türü için son oranlarını sırala ve ortadaki değeri, yani ortancayı al.

Diyelim son beş yazı işin 1,6, 1,8, 2,0, 2,2 ve 4,5 oranlarıyla bitti. Ortalama 2,4; berbat geçen tek bir öğleden sonra onu yukarı çekiyor. Ortanca ise 2,0. Bir dahaki sefere bir yazı işine 45 dakika dersen 90 dakika planla. Ortanca, korkunç tek bir günün sayıyı çok değil az oynatması demektir.

Birkaç kural sayıyı dürüst tutar:

• Üçü bekle. Tek bir sayaç pek bir şey söylemez. Bir iş türünde üç bitmiş sayaçtan sonra sayı anlam kazanmaya başlar.
• Yalnız bitmiş işleri say. Yarıda durdurduğun ya da unutulmuş bir sekmede çalışır kalan bir sayaç, işin tamamının ne kadar sürdüğünü söyleyemez.
• Makul tut. 0,5’in altında ya da 4’ün üstünde bir çarpan çoğu zaman bir ölçüm kazasıdır, senin hızın değil.

Amaç tam olarak bir çarpanı değil. Amaç güvendiğin bir sayı; böylece sabah dokuzda yaptığın plan öğleden sonra dörtte de geçerli olur.

İşler arasındaki zaman

Bir işi bitirip ötekine başlamak bir anda olmaz. Eşyaları kaldırırsın, telefona bakarsın, sıradaki dosyayı bulursun, bir bardak su alırsın. Her işin ardından beş dakika kulağa hiç gibi gelir. Yoğun bir günde on iki iş, planda hiç olmayan bir saat demektir.

Her işin ardına küçük bir pay bırak. Beş dakika iyi bir başlangıç. Uç uca planlanmış bir gün kâğıtta verimli görünür, öğlene kalmadan taşar. Gerçekçi bir gün kurmanın tam yöntemi için sığan bir gün planlamak yazısına bak.

Varışı değil, çıkışı düşün

“Randevu saat ikide” kafanda tutman gereken yanlış sayı. İşe yarayan sayı, elindeki işi bırakıp hazırlanmaya başlaman gereken an. Randevudan geriye doğru git, gerçek hızınla:

• Randevu: 14:00
• Pay: 10 dakika, yani 13:50’de orada ol
• Park ve yürüme: 10 dakika, yani 13:40’ta park et
• Yol: İstanbul trafiğinde 25 dakika diyorsan, 13:15’te çık
• Hazırlanma: 15 dakika diyorsun ama genelde bunun 1,4 katı sürüyor, yani 21 dakika. 12:54’te hazırlanmaya başla.

Alarm gereken saat bu sonuncusu. “Saat iki” sana bire beş kala bilgisayarı kapatmanı hiçbir zaman söylemez.

Zamanı duyulur yap, bir dakikanın hissini çalıştır

Duvardaki saat ancak bakarsan işe yarar. Yarım saatte bir çalan yumuşak bir zil, saati ve günden ne kaldığını söyleyerek seni yoklar. Amaç acele etmek değil; fark etmek ve karar vermek.

Alıştırma da yapabilirsin. Saati gizle, bir kronometre başlat ve üç dakika geçtiğini düşündüğün an durdur. Birkaç kez tekrarla. Zaman körlüğünü iyileştirmez, ama iç saatinin hangi yöne kaydığını gösterir. İki dakikada durmaya yatkın olduğunu bilmek, tahmin etme biçimini değiştirir.

Gün yine de dağılırsa

• Sığmayanı bilerek yarına taşı. Taşınan iş bir karardır, bir hüküm değil.
• Yalnızca sıradaki işe sayaç kur. Tek bir işi ölçmek zamana geri dönmek için yeter.
• Uzun süren bir sayacı veri olarak gör. Bir sonraki planın ihtiyaç duyduğu sayı tam olarak bu.

Bunlar DEHB koçluğundan ve zaman algısı ile planlama üzerine araştırmalardan gelen yaygın stratejilerdir, tıbbi öneri değildir. Zaman körlüğü işine, sağlığına ya da ilişkilerine zarar veriyorsa bir uzmanla konuş.

Time Kit zamanı görmene nasıl yardım eder

Time Kit içinde Bugün sayfası günü ilerleyen bir şimdi çizgisiyle cetvel olarak çizer ve her blok gerçek hızınla görünür: koyu kısım tahminin, açık kısım hızının eklediği. Her bitmiş sayaç kategori başına bir çarpanı besler; çarpan son 20 bitmiş sayacın ortancasıdır, ancak üç sayaçtan sonra kullanılır ve 0,5× ile 4× arasında tutulur. Çıkış saati randevudan geriye doğru hesaplar ve bir takvim dosyası kaydeder; telefonun hazırlanma saatinde ve çıkmana 15, 10 ve 5 dakika kala çalar. Yarım saatlik zil ve alıştırma oyunu da orada; tek dürüst sınırla: kitin içindeki ziller yalnızca sayfa açıkken çalar.