Emeklilik planlaması: Monte Carlo ile birikimin yetecek mi

Emeklilik hesaplayıcılarının çoğu sana pürüzsüzce büyük bir rakama yükselen tek bir çizgi gösterir. İçini rahatlatır ama önemli bir yerde yanlıştır: piyasalar hiçbir zaman düz bir çizgide gitmez ve harcamaya başladığın andan sonra iyi ve kötü yılların sırası çok şeyi değiştirir.

Bu yazı emeklilik planlamasını bugünün parasıyla yapmayı, bilmeye değer üç sayıyı ve Monte Carlo simülasyonunun pürüzsüz çizginin yerine daha dürüst bir cevabı nasıl koyduğunu anlatıyor: olası geleceklerin kaçında paran yetiyor?

Neden bugünün parasıyla planlamalısın

Türkiye’de enflasyon gelecekteki lirayı hayal etmeyi neredeyse imkânsız kılar. Bugün ayda 65.000 TL harcıyorsan, yıllık yüzde 25 enflasyonla 10 yıl sonra aynı sepet ayda 600.000 TL’yi geçer. 25 yıl sonrasını hiç sorma. Bu rakamlarla plan yapmak, ne zaman yanıldığını bile göremeyeceğin bir oyundur.

Çözüm, planı baştan sona bugünün parasıyla yapmaktır. Bunun için getiriyi enflasyonun üstündeki getiri, yani reel getiri olarak girersin. Varlıklarından yılda yüzde 40 bekliyorsan ve enflasyonun yüzde 35 olacağını düşünüyorsan reel getiri yaklaşık yüzde 4’tür. Bundan sonra plandaki her tutar, yaşamak için gereken de her ay koyduğun da bugün paranın aldığıyla ifade edilir. Ayrıca bir enflasyon tahmini yapıp yanılma derdin kalmaz.

Önemli olan üç sayı

1. Emekliliğin ilk günü hesapta olması gereken para. Planladığın yaşa kadar her ay harcamanı, emekli aylığını düştükten sonra karşılayacak tutar.
2. Birikiminin o güne kadar ulaştığı tutar. Bugün elindekiler artı her ay koyduğun, varsaydığın getiriyle büyümüş haliyle.
3. Simülasyonun denediği geleceklerin çoğunda planın tutması için her ay ne koyman gerektiği.

Düz çizgi neden yetmez

Düz çizgili bir projeksiyon her yıl aynı getiriyi varsayar. Bundan iki sorun çıkar.

Dalgalanma büyümeyi yavaşlatır. Ortalamada yılda yüzde 4 getiren ama inip çıkan bir portföy, her yıl tam yüzde 4 getirenden daha yavaş büyür. Yüzde 20 düşüşün ardından gelen yüzde 20 yükseliş seni başa döndürmez, yüzde 4 geride bırakır.

Harcarken sıra önemlidir. Buna getiri sırası riski denir. Emekli olduktan hemen sonra, yaşamak için satarken gelen kötü bir on yıl, yirmi yıl önce hâlâ alırken gelen aynı on yıldan çok daha fazla zarar verir. Ortalama getirisi aynı olan iki emekli çok farklı yerlere varabilir.

Monte Carlo simülasyonu nedir?

Monte Carlo simülasyonu planını birçok olası piyasa tarihi üzerinden oynatır. Seçtiğin ortalama ve dalgalanma etrafında örneğin 1.000 farklı yıllık getiri dizisi üretir. Birikimini, katkılarını ve harcamanı her birinden geçirir ve sonunda kaçında hâlâ para kaldığını sayar. Bu oran başarı şansındır.

Sonuç genelde yelpaze gibi gösterilir: ortada bir çizgi, sonuçların ortadaki yarısını tutan bir bant ve ortadaki 100’de 80’i tutan daha geniş bir bant. Yelpaze belirsizliği tek bir çizginin içine saklamak yerine gözünün önüne koyar.

Bir örnek

38 yaşındasın, emeklilik için 1.500.000 TL birikimin var ve her ay 15.000 TL koyuyorsun. 60’ta emekli olmak, 90 yaşına kadar planlamak istiyorsun. Bugünün parasıyla ayda 65.000 TL harcamayı ve 60’tan itibaren ayda 25.000 TL emekli aylığı almayı bekliyorsun. Enflasyonun üstünde yılda yüzde 4 getiri ve yüzde 15 dalgalanma varsayıyorsun.

Sayı	Sonuç
Emekliliğin ilk günü gereken	yaklaşık 8,5 milyon TL
Düz çizgide 60 yaşındaki birikim	yaklaşık 9,8 milyon TL
Monte Carlo: 90’a kadar yeten tarih	1.000’de 402, yani 100’de yaklaşık 40
100’de 80 için aylık tutar	yaklaşık 38.000 TL

Düz çizgi yetiyor diyor. Simülasyon ise olası geleceklerin yarıdan fazlasında paranın 90’dan önce bittiğini söylüyor. İkisi de aynı ortalama getiriyi kullanıyor; farkı dalgalanma ve sırası yaratıyor.

Birkaç değişikliğin etkisi:

Değişiklik	Başarı şansı
Hiçbiri	100’de yaklaşık 40
60 yerine 63’te emekli olmak	100’de yaklaşık 54
15.000 TL’yi her yıl yüzde 5 artırmak	100’de yaklaşık 63
Ayda 20.000 TL, her yıl yüzde 5 artış ve 62’de emeklilik	100’de yaklaşık 86

Tek bir büyük hamle yerine birkaç küçük değişiklik birlikte iş görür. Katkıyı her yıl biraz artırmak, yüksek enflasyonda özellikle önemlidir: artırmazsan aynı 15.000 TL her yıl daha küçük bir katkı olur.

Başarı oranı nasıl okunur

• 100’de 80 ve üstü yaygın bir rahatlık seviyesidir.
• 60 ile 80 arası: plan çoğu gelecekte işler ama sürprizlere az yer bırakır.
• 60’ın altı: bir şey değişmeli. Daha çok biriktirmek, biraz daha geç emekli olmak, daha az harcamayı planlamak ya da daha yüksek ortalama için daha çok dalgalanmayı kabul etmek.

100’de 100’ü hedeflemek de bedelsiz değildir; genelde hiç harcamayacağın kadar fazla biriktirmek demektir. Bu sayının işi kesinlik aramak değil, kendi planının farklı hallerini karşılaştırmaktır.

Varsayımları seçmek

• Enflasyonun üstündeki getiri: mütevazı ol. Hisse ve tahvil karışımı tarihsel olarak yalnız hisseden daha az reel getiri sağlamıştır; ücretler de en üstten düşer.
• Dalgalanma: daha çok hisse daha yüksek ortalama ve daha geniş dalga demektir. Nakit ve tahvil ikisini de daraltır. Ayrıntı için çeşitlendirme ve risk yazısına bakabilirsin.
• Harcama: bugünkü harcamandan başla, değişecek olanları ekle ya da çıkar: biten kredi, daha çok seyahat, sağlık giderleri.
• Emekli aylığı: SGK hizmet dökümünü e-Devlet’ten görebilirsin. Aylığı bugünün parasıyla, temkinli bir tutarla gir. BES birikimin varsa onu da birikimin içinde say.

Sık yapılan hatalar

• Nominal getiriyi bugünün fiyatlarıyla yazılmış harcamayla birlikte kullanmak.
• Ortalama yaşam süresine göre planlamak, oysa daha uzun yaşama ihtimalin hiç de küçük değil.
• Sonucu bir tahmin gibi okumak. Bu varsayımlar üzerinde aritmetiktir ve ancak varsayımlar kadar iyidir. Emekliliğe az kaldıysa planını bağımsız bir uzmana kontrol ettirmeye değer.

Money Kit bu işi nasıl kolaylaştırır

Money Kit içindeki Emeklilik modülü bugünün parasıyla çalışır ve getiri ile dalgalanmayı elindeki karışımdan önerir; istersen kendi sayılarını yazarsın. Birikimini yatırım hesaplarından, aylık katkını bütçendeki birikim kalemlerinden alır; emekli aylığını bir yaştan itibaren ve katkının yıllık artışını sen eklersin. 1.000 farklı piyasa senaryosu dener, aynı girdiler hep aynı sonucu verir; kaçında paranın yettiğini, ilk gün gereken tutarı ve 100’de 80 için aylık tutarı bir yelpaze grafiğinde gösterir. Ara vermek kartı, bir izin yılının başarı şansına ne yapacağını gösterir.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır, kişisel yatırım tavsiyesi değildir.